Objawy i trudności mogące stanowić wskazania do diagnozy i terapii Integracji Sensorycznej to:
Podwyższony poziom pobudzenia i aktywności (nadruchliwość),
Obniżony poziom aktywności (ociężałość, pasywność, brak tolerancji na ruch, niepewność podczas poruszania się),
Trudności z koncentracją uwagi,
Opóźniony rozwój ruchowy, niezgrabność ruchowa, obniżony poziom koordynacji wzrokowo – ruchowej, trudności z utrzymaniem równowagi, problemy z samoobsługą i samodzielnością,
Zaburzenia praksji czyli planowania motorycznego,
Zaburzenia percepcji słuchowej,
Zaburzenia percepcji wzrokowej,
Opóźniony rozwój mowy,
Słaba organizacja zachowania (bałagan wokół swojej osoby, własnego miejsca pracy, słabe wyczucie odległości),
Zaburzone relacje społeczne i problemy w kontaktach społecznych z innymi ludźmi,
Trudności z nauką: czytaniem, pisaniem, matematyką (trudności z rozpoznawaniem liter, cyfr, mylenie i odwracanie liter, pismo lustrzane, przekręcanie sylab, wyrazów, czytanie wyrazów od końca, trudności z pamięciowym opanowaniem rachunków)
Obniżona sprawność w zakresie grafomotoryki (nieprawidłowe napięcie mięśniowe, nieprawidłowy chwyt narzędzia pisarskiego, szybka męczliwość, podpieranie się podczas pisania, czytania),
Niska samoocena,
Problemy emocjonalne (nadpobudliwość emocjonalna, brak stabilności emocjonalnej, chwiejność, labilność emocji, reakcje lękowe, nieśmiałość).
Powyższe zachowania i trudności dziecka mogą stanowić wskazanie do przeprowadzenia diagnozy procesów integracji sensorycznej. Należy jednak pamiętać, iż pojedynczy objaw nie stanowi wskazania do diagnozy, lecz występowanie kilku bądź kilkunastu z nich.
Diagnoza Integracji Sensorycznej składa się z:
wywiadu z rodzicami dziecka,
wypełnienia Kwestionariusza Sensomotorycznego przez rodziców (ewentualnie Kwestionariusza Wrażliwości Dotykowej),
Obserwacji Klinicznej dziecka,
badania testowego Południowokalifornijskimi Testami Integracji Sensorycznej (dzieci od 4 r.ż. i podejmujących współpracę podczas badania testowego),
obserwacji zachowania dziecka podczas badania oraz ewentualnie obserwacji swobodnej zabawy dziecka i reakcji dziecka na stymulację sensoryczną.
Całkowite badanie to zazwyczaj 3 spotkania (60 min.). Celem diagnozy jest ocena funkcjonowania dziecka pod kątem przetwarzania wrażeń przedsionkowych i proprioceptywnych oraz wrażeń dotykowych. Po dokładnej analizie zebranego materiału badawczego terapeuta integracji sensorycznej dokonuje pisemnej diagnozy – podsumowania wyników badania (na prośbę rodzica) i proponuje odpowiednie formy pomocy. W przypadku dzieci z wyraźnymi zaburzeniami integracji sensorycznej wskazane jest podjęcie terapii Integracji Sensorycznej, natomiast w przypadku dzieci, u których wyniki badania nie są jednoznaczne może zostać zalecona dalsza obserwacja dziecka i podjęcie „próbnej terapii”, dostarczającej informacji o trafności postawionych hipotez i podejmowanych oddziaływań terapeutycznych.
Ważne jest wczesne rozpoznanie pozwalające wykryć problemy z przetwarzaniem sensorycznym we wczesnym stadium. Im wcześniej podjęta zostaje terapia mniejszych lub większych deficytów w zakresie integracji sensorycznej, tym większa istnieje szansa na ich zmniejszenie lub wyeliminowanie. U dziecka, któremu nie zostanie podana „pomocna dłoń” w odpowiednim momencie, mogą rozwijać się wtórne problemy emocjonalne (napięcie, lęk, nieśmiałość, brak wiary we własne możliwości) oraz problemy z zachowaniem. Może to też spowodować, iż dziecko będzie unikało sytuacji mogących usprawnić jego sprawność lub funkcjonowanie, co następnie będzie zwiększało już istniejące problemy.
Deficyty przetwarzania sensorycznego mogą być przyczyną wielu trudności opóźniających prawidłowy rozwój dziecka, zaburzających proces uczenia oraz powodujących problemy emocjonalne. Nie u wszystkich dzieci przyczyną problemów w nauce, rozwoju lub zachowania jest zaburzona integracja sensoryczna. Są jednak wyraźne czynniki wskazujące na dysfunkcje integracji sensorycznej.
Deficyty integracji sensorycznej często współwystępują z:
zespołem nadpobudliwości psychoruchowej,
zespołem Aspergera,
autyzmem,
mózgowym porażeniem dziecięcym,
zespołem Downa,
zespołem FAS,
zespołem kruchego X,
rozszczepem kręgosłupa oraz innymi zaburzeniami.
Wskazania do terapii Integracji Sensorycznej otrzymują również dzieci z: trudnościami w uczeniu się, z zaburzeniami mowy, z upośledzeniem umysłowym, z grupy ryzyka, z uszkodzeniami okołoporodowymi, z porodów wcześniaczych, niezgrabnością, ociężałością ruchową, z trudnościami w koncentracji uwagi.
Czym jest integracja sensoryczna?
Integracja sensoryczna to proces, w którym informacje płynące z poszczególnych układów zmysłowych (dotyku, układu proprioceptywnego, kinestezji, równowagi, wzroku, słuchu, smaku, powonienia) są rozpoznawane, organizowane i łączone ze sobą w taki sposób, aby mogły być następnie wykorzystane w celowym, kończącym się sukcesem działaniu. To działanie będące właściwą odpowiedzią układu nerwowego zwane jest reakcją, odpowiedzią adaptacyjną.
Integracja wrażeń sensorycznych zachodzi w ośrodkowym układzie nerwowym na wielu poziomach i w wielu miejscach układu nerwowego takich jak rdzeń kręgowy, pień mózgu, twór siatkowaty, układ przedsionkowy, kora mózgowa. Proces integracji sensorycznej zaczyna się od pierwszych miesięcy życia płodowego i najintensywniej przebiega do końca wieku przedszkolnego/młodszoszkolnego, ale trwa przez całe życie (V. F. Maas).
Te trzy podstawowe zmysły (najwcześniej dojrzewające, najbardziej podstawowe) – zmysł dotyku - czucia powierzchniowego, propriocepcji - czucia głębokiego oraz układ przedsionkowy, odpowiadający za czucie ruchu i równowagę leżą u podstaw rozwoju psychoruchowego dziecka. Wraz z rozwojem i integracją odruchów stanowią one bazę, na podstawie której rozwijają się wyższe, złożone funkcje, angażujące wyższe partie mózgu tj. percepcja ciała, koordynacja stron ciała, planowanie ruchu, równowaga, uwaga, stabilność emocjonalna oraz korowe funkcje wzrokowe i słuchowe (percepcja wzrokowa i słuchowa).
Czynnikami warunkującymi prawidłowy rozwój integracji sensorycznej są:
nie powikłany przebieg ciąży i prawidłowo przebiegający okres okołoporodowy,
nie zakłócony dalszy okres rozwoju dziecka (prawidłowy stan zdrowia),
środowisko bogate w różnorodne bodźce (nie przeciążające zbyt dużą ilością bodźców OUN ani deprywacja sensoryczna),
prawidłowe funkcjonowanie narządów zmysłów (jeśli istnieje podejrzenie, że źle funkcjonują powinno być przeprowadzone odpowiednie badanie, by wyeliminować zaburzenia, które nie są przedmiotem terapii integracji sensorycznej).
W przypadku większości dzieci proces integracji sensorycznej rozwija się w sposób naturalny w wyniku typowych aktywności dla wieku dziecięcego. Planowanie ruchu jest naturalnym efektem tego procesu, podobnie jak umiejętność wykonywania reakcji adaptacyjnych na bodźce sensoryczne. Niestety u niektórych dzieci integracja sensoryczna nie rozwija się w wystarczającym stopniu. W takich przypadkach mogą pojawić się problemy w nauce, rozwoju lub problemy z zachowaniem.
Poniżej przedstawiona jest krótka charakterystyka i rola podstawowych zmysłów, biorących udział w procesach integracji sensorycznej.
Dotyk Jest jednym z najwcześniej rozwijających się zmysłów. Dotyk pierwotny (protopatyczny) odpowiada za świadomość dotknięcia i chroni nas przed niebezpiecznym bodźcem dotykowym. Dominuje w okresie niemowlęcym. Dotyk różnicujący (epikrytyczny) odbiera precyzyjne informacje dotykowe np. różnicę w fakturze, kształcie. Rozwija się stopniowo i w okresie kilku lat jego znaczenie znacznie wzrasta. Obydwa rodzaje doznań dotykowych muszą się znajdować w swoistej równowadze zależnej od wieku dziecka i poziomu jego funkcjonowania.
Poza funkcją ochronną, zmysł dotyku dostarcza nam informacji niezbędnych do nabycia różnorodnych umiejętności tj.:
percepcja dotykowa,
schemat ciała,
planowanie ruchu,
percepcja wzrokowa,
umiejętności szkolne,
bezpieczeństwo, stabilność emocjonalna,
funkcjonowanie społeczne,
wyobraźnia.
Propriocepcja
Dostarcza nam informacji z mięśni, stawów, więzadeł o pozycji części ciała oraz ich ruchach. Dzięki impulsom proprioceptywnym zdajemy sobie sprawę z pozycji naszego ciała bez konieczności patrzenia i upewniania się, w jakim jest położeniu. Jest to niezbędne do płynnego i efektywnego wykonywania różnorodnych ruchów, z czego zdawać sobie możemy sprawę w ciemnościach lub gdy szukamy czegoś w torebce bez udziału naszego wzroku („po dotyku”). Zmysł propriocepcji jest ściśle związany ze zmysłem dotyku i układem przedsionkowym. Z tego powodu często mówi się o przetwarzaniu dotykowo-proprioceptywnym lub przedsionkowo-proprioceptywnym.
Zmysł propriocepcji wpływa na:
świadomość ciała,
kontrolę i planowanie ruchu,
stopniowanie ruchu,
stabilizację posturalną czyli postawę,
planowanie ruchu,
bezpieczeństwo emocjonalne,
funkcjonowanie społeczne
Układ przedsionkowy
Narząd przedsionkowy znajduje się w uchu wewnętrznym i dostarcza nam informacji na temat siły grawitacji oraz ruchu. Układ przedsionkowy ma bardzo duże znaczenie dla funkcjonowania całego układu nerwowego człowieka. Pomaga w kierowaniu naszym ciałem w przestrzeni, informuje nas gdzie jest góra a gdzie dół. Poprzez zróżnicowany system połączeń nerwowych wpływa na:
bezpieczeństwo grawitacyjne,
napięcie mięśniowe,
uch i równowagę,
koordynację ruchową,
przetwarzanie słuchowo-językowe,
przetwarzanie wzrokowo-przestrzenne (widzenie przestrzeni i normalizacja funkcji mięśni oka – płynność poruszania się gałek ocznych i zdolność ich fiksacji),
